හිතන්න, වැවක් මැද තියෙන දූපතක ලක්ෂ දෙකකට වඩා මිනිස්සු ජීවත් වෙන නගරයක්. ඇළ දිගේ ඔරු යනවා. ලොකු පාරවල් වතුර හරහා ගොඩබිමට යනවා. නගරය මැද පිරමීඩ හැඩේ උස දේවාල.
මේක කතන්දරයක් නෙවෙයි. මේ තමයි Tenochtitlan (ටෙනොච්ටිට්ලාන්). Aztec (ඇස්ටෙක්) අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර. අද ඒ තැන තියෙන්නේ මෙක්සිකෝවේ අගනුවර, Mexico City.
ඒත් මේ ලස්සන නගරය හදලා අවුරුදු 200ක් යන්නත් කලින් ඒක විනාශ වුණා. කවුද මේක හැදුවේ? වතුර මැද නගරයක් හැදුවේ කොහොමද? ඒක නැති වුණේ ඇයි? අපි බලමු.
රාජාලියා සහ කැක්ටස් පැළය
Tenochtitlan හැදුවේ Mexica (මෙෂිකා) කියන ජන කණ්ඩායම. අපි සාමාන්‍යයෙන් ඒ අයට Aztec කියලා කියනවා. ඒ අයගේ පරණ කතා අනුව ඒ අය ආවේ Aztlan (ඇස්ට්ලාන්) කියන මුල් නිජබිමේ ඉඳන්.
ඒ අයගේ දෙවියා Huitzilopochtli (හුයිට්සිලොපොච්ට්ලි) කිව්වලු, රාජාලියෙක් කැක්ටස් පැළයක් උඩ ඉඳගෙන සර්පයෙක්ව කනවා දකින තැන නගරය හදන්න කියලා. ඒ සලකුණ ඒ අයට හම්බවුණේ Lake Texcoco (ටෙස්කොකෝ වැව) මැද තිබ්බ පොඩි දූපතක.
රාජාලියා, කැක්ටස් පැළය සහ සර්පයා අදටත් මෙක්සිකෝවේ ජාතික කොඩියේ තියෙනවා. ඒ තරමටම මේ කතාව ඒ රටේ මිනිස්සුන්ට වැදගත්.
නගරය පටන් ගත්තේ ක්‍රි.ව. 1325 දී කියලා සාමාන්‍යයෙන් කියනවා. ඒත් හරියටම දවස කවුරුත් දන්නේ නැහැ. 1325 මාර්තු 13 කියන දවස තෝරගත්තේ 1925 දී, නගරයට අවුරුදු 600ක් පිරුණු එක සමරන්න.
වතුර මැද නගරයක් හැදුවේ කොහොමද?
Texcoco කියන්නේ එකට සම්බන්ධ වෙලා තිබ්බ වැව් පහක ලොකුම එක. දූපත පොඩි නිසා Mexica අය ඒක ලොකු කරගත්තා. ඒක කළේ හරිම දක්ෂ විදිහට.
- Chinampa (වතුරේ හදපු කෙත් කොටු): නොගැඹුරු වතුරේ මඩ සහ පස් ගොඩ කරලා වගා කරන්න පුළුවන් කොටු හැදුවා. සමහරු මේවට ‘පාවෙන වතු’ කියනවා, ඒත් ඇත්තටම ඒවා පාවුණේ නැහැ. මේවායින් කෑම වගේම නගරයට අලුත් ඉඩමුත් ලැබුණා.
- Causeway (වැව හරහා පාර): උතුරට, දකුණට, බටහිරට ගොඩබිමට යන ලොකු පාරවල් හැදුවා. ප්‍රධාන පාරක දිග කිලෝමීටර 5ක් විතර. වැව හරහා ලොකු බැම්මකුත් තිබ්බා. ඒකෙන් කිවුල් වතුර, නගරය වටේ තිබ්බ මිරිදිය වතුරෙන් වෙන් කරලා තිබ්බා.
- Aqueduct (වතුර ගෙනෙන ඇළ): Chapultepec (චපුල්ටෙපෙක්) උල්පත්වල ඉඳන් පිරිසිදු වතුර ගෙනාවා. පුච්චපු මැටියෙන් හදපු ඇළ දෙකක් තිබ්බා. එක එකක් කිලෝමීටර 4කට වඩා දිගයි.
- ඇළ: නගරය ඇතුළේ ඇළ දිගේ ඔරුවලින් බඩු ගෙනිච්චා. ඇළ හරහා යන්න පාලම් තිබ්බා.
Templo Mayor සහ නගරයේ ජීවිතය
නගරයේ හදවත වුණේ Templo Mayor (මහා දේවාලය). ඒක පිරමීඩ හැඩේ ලොකු දේවාලයක්. ඒ උඩ දේවාල දෙකක් තිබ්බා. එකක් යුද්ධයේ සහ හිරුගේ දෙවියා Huitzilopochtli ට. අනික වැස්සේ දෙවියා Tlaloc (ට්ලාලොක්) ට.
මේ දේවාලයේ මිනිස් බිලි පූජා කළා. ඒක Aztec ආගමේ කොටසක්. අද ඒ ගැන කියවනකොට බය හිතුණත්, ඉතිහාසය තේරුම් ගන්න ඒකත් දැනගන්න ඕනේ.
1428 දී Aztec අධිරාජ්‍යය හැදුණා. ඊට පස්සේ Tenochtitlan ඉක්මනට ලොකු වුණා. ළඟම තිබ්බ Tlatelolco (ට්ලැටෙලොල්කෝ) වෙළඳපොළට දවසකට මිනිස්සු 60,000ක් විතර බඩු ගන්න විකුණන්න එනවා කියලා Hernán Cortés (හර්නාන් කෝර්ටෙස්) ලිව්වා. Bernardino de Sahagún (බර්නාඩිනෝ ද සහගුන්) කියන ස්පාඤ්ඤ පූජකයා කිව්වේ සාමාන්‍ය දවසක 20,000ක්, උත්සව දවසක 40,000ක් කියලා.
මෙතන ජීවත් වුණේ කී දෙනෙක්ද? මේ ප්‍රශ්නයට හරියටම උත්තරයක් නැහැ. විද්වතුන් අතර විවිධ ඇස්තමේන්තු තියෙනවා. ගොඩක් අය කියන්නේ 1521ට කලින් ජනගහනය 200,000ත් 400,000ත් අතර කියලා.
ජනප්‍රිය පොත්වල 350,000 වෙනකම් කියනවා. එක පර්යේෂණයකට අනුව වර්ග කිලෝමීටර 13.5ක ප්‍රදේශයක 212,500ක් විතර ජීවත් වුණා. කොහොම බැලුවත් ඒ කාලේ ලෝකේ ලොකුම නගර අතරින් එකක්.
ස්පාඤ්ඤ අය එනවා — 1519
1519 දී Hernán Cortés නැව් 11ක් සහ මිනිස්සු 500ක් විතර එක්ක මෙක්සිකෝ වෙරළට ගොඩබැස්සා. එයා Conquistador (ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයා) කෙනෙක්.
Cortés ට ලොකුම උදව්ව වුණේ Malinche (මලින්චේ) කියන කාන්තාව. එයාට Aztec අයගේ Nahuatl (නාවාට්ල්) භාෂාවයි, මායා භාෂාවකුයි දෙකම පුළුවන්. ඒ නිසා භාෂා පරිවර්තනය කරලා, අලුත් මිත්‍රයෝ හොයාගන්න එයා උදව් කළා.
Tlaxcala (ට්ලැස්කලා) ජනතාව Aztec අයගේ සතුරෝ. මුලින් ඒ අය Cortés එක්ක සටන් කළා. ඊට පස්සේ ස්පාඤ්ඤ අයගේ මිත්‍රයෝ වුණා. Tlaxcala සෙබළු අඩුම තරමේ 100,000ක් Cortés වෙනුවෙන් සටන් කළා කියලා කියනවා.
1519 නොවෙම්බර් 8 වෙනිදා Cortés සාමකාමීව Tenochtitlan ට ආවා. Aztec පාලකයා Moctezuma II (මොක්ටෙසූමා 2 වෙනි) එයාව පිළිගෙන තෑගි දුන්නා. ඒත් සතියකට විතර පස්සේ, නොවෙම්බර් 14 වෙනිදා, Cortés Moctezuma ව ප්‍රාණ ඇපකරුවෙක් විදිහට අල්ලගත්තා.
දුක්බර රාත්‍රිය, වසූරිය සහ දවස් 93ක වටලෑම
1520 දී Cortés ගේ සගයෙක් වුණු Pedro de Alvarado (පේද්‍රෝ ද ඇල්වරාඩෝ) ආගමික උත්සවයකට බාධා කරලා, Aztec ප්‍රභූන් ගොඩක් මැරුවා. ඒකෙන් නගරයේ මිනිස්සු කැරලි ගැහුවා.
1520 ජූනි අග Moctezuma මැරුණා. ස්පාඤ්ඤ අය කියන්නේ එයාට තමන්ගේම මිනිස්සු ගහපු ගලක් වැදුණා කියලා. ඒත් වාර්තා එකඟ නැහැ. එයාව මැරුවේ ස්පාඤ්ඤ අයද, Aztec අයද කියලා විද්වතුන් අතර තාම මත දෙකක් තියෙනවා.
ජූනි 30 රෑ Cortés නගරයෙන් පැනලා යන්න හැදුවා. ඒ රෑ සටනේදී එයාගේ මිනිස්සුන්ගෙන් බාගයක්, හොඳම අශ්වයෝ ගොඩක්, කොල්ලකාපු ධනයත් නැති වුණා. ස්පාඤ්ඤ අය මේ රෑට කියන්නේ La Noche Triste (ලා නොචෙ ට්‍රිස්ටෙ), ඒ කියන්නේ ‘දුක්බර රාත්‍රිය’.
ඒත් ඊට පස්සේ ආවේ ආයුධවලට වඩා භයානක දෙයක්. 1520 අවුරුද්දේ අග Smallpox (වසූරිය) පැතිරුණා. Aztec මිනිස්සුන්ට ඒ ලෙඩේට කිසිම ප්‍රතිශක්තියක් තිබ්බේ නැහැ. අලුත් පාලකයා Cuitláhuac (කුයිට්ලාහුආක්) පවා ඒකෙන් මැරුණා. ඊළඟට පාලකයා වුණේ Cuauhtémoc (කුආව්ටෙමොක්).
1521 දී Cortés ආපහු ආවා. මේ පාර එයා වැවට Brigantine (පොඩි යුද නැව) 13ක් දැම්මා. ඒවායින් වැව අල්ලගෙන, නගරයට කෑම සහ උදව් එන පාරවල් කැපුවා.
නගරය දවස් 93ක් ඔරොත්තු දුන්නා. කුසගින්න, ලෙඩ, නොනවතින සටන් නිසා අන්තිමේදී නගරය වැටුණා. 1521 අගෝස්තු 13 වෙනිදා ඔරුවකින් පැනලා යන්න හදනකොට Cuauhtémoc ව අල්ලගත්තා. Tenochtitlan ගොඩක් දුරට විනාශ වුණා.
නගරය උඩ තවත් නගරයක්
Cortés Tenochtitlan ගේ නටබුන් උඩම Mexico City හදන්න පටන් ගත්තා. අද නගරයේ ප්‍රධාන චතුරශ්‍රය, Zócalo (සොකාලෝ), තියෙන්නේ පරණ Aztec නගරයේ මැද චතුරශ්‍රය තිබ්බ තැනම.
ස්පාඤ්ඤ අය ආවට පස්සේ, ගංවතුර නවත්තන්න Texcoco වැවේ වතුර ගොඩක් එළියට ඇරලා ඒක සිඳෙව්වා. අද පරණ වැව තිබ්බ මුළු ප්‍රදේශයම වගේ Mexico City නගරයෙන් වැහිලා. Templo Mayor නටබුන් අද ඕනම කෙනෙක්ට ගිහින් බලන්න පුළුවන්.
තාම විසඳුණේ නැති දේ
- ඇත්ත ජනගහනය: 200,000ද 400,000ද කියලා තාම එකඟතාවක් නැහැ. ලියවිලි අඩු නිසා හරියටම ගණන් කරන්න අමාරුයි.
- නගරය පටන් ගත්ත දවස: 1325 කියන්නේ සම්ප්‍රදායිකව කියන අවුරුද්ද විතරයි. හරියටම දවස කවුරුත් දන්නේ නැහැ.
- Moctezuma ගේ මරණය: තමන්ගේම මිනිස්සු ගහපු ගලක් වැදිලාද, ස්පාඤ්ඤ අය මැරුවාද කියලා තාම තර්ක තියෙනවා.
වතුර මැද දූපතක මෙච්චර ලොකු නගරයක් හදපු ජනතාවක් අවුරුදු දෙකකින් වැටුණා. ඔයා හිතන්නේ ලොකුම හේතුව මොකක්ද? ස්පාඤ්ඤ ආයුධද, වසූරියද, නැත්නම් Tlaxcala වගේ මිත්‍රයෝද? Comment එකක් දාලා කියන්න.