Egypt (ඊජිප්තුව) වල Great Pyramid (මහා පිරමීඩය) හදලා අවුරුදු සිය ගණනක් ගිහින්. ඒ වෙලාවෙත් ලෝකේ එක පුංචි දූපතක මැමත්තු ජීවත් වුණා කිව්වොත් ඔයා විශ්වාස කරයිද?
ඒක ඇත්ත. Siberia (සයිබීරියාව) වෙරළෙන් උතුරට, Arctic මුහුදේ තියෙන Wrangel Island (රැන්ගල් දූපත) එකේ අන්තිම Woolly Mammoth (ලොම් මැමත්) ලා අවුරුදු 4,000කට කලින් විතර වෙනකම් හිටියා.
Ice Age (හිම යුගය) කාලේ මැමත්තු උතුරු Europe, Asia සහ North America පුරා පැතිරිලා හිටියා. එහෙම හිටපු සත්තු නැති වුණේ ඇයි? දේශගුණය වෙනස් වුණ නිසාද, මිනිස්සු දඩයම් කරපු නිසාද?
මේ ප්‍රශ්නයට උත්තර හොයන්න අද විද්‍යාඥයෝ ඇටකටු විතරක් නෙවෙයි, පරණ DNA පවා පාවිච්චි කරනවා. ඒ හොයාගත්ත දේවල් තමයි අපි මේ ලිපියෙන් බලන්නේ.
මැමත් කියන්නේ මොන වගේ සතෙක්ද?
Woolly Mammoth කෙනෙක් අද ඉන්න අප්‍රිකානු අලියෙක් තරම් ලොකුයි. පිරිමි සත්තු උරහිස ළඟින් මීටර් 2.7–3.5ක් විතර උසයි. බර ටොන් 4ත් 8ත් අතර විතර. ගැහැනු සත්තු ඊට වඩා ටිකක් පොඩියි. අලුතෙන් උපන් පැටියෙක්ගේ බර පවා කිලෝ 90ක් විතර.
පුදුමේ කියන්නේ උන්ගේ ළඟම නෑදෑයා අප්‍රිකානු අලියා නෙවෙයි. ඒ Asian Elephant (ආසියානු අලියා). ඒ කියන්නේ අපේ ලංකාවේ අලින්ගේ පවුලේම කෙනෙක්.
සීතලට ඔරොත්තු දෙන්න උන්ගේ ඇඟ පුරා උඩින් දිග ලොම් සහ ඒ යටින් කෙටි ලොම් තට්ටුවක් තිබ්බා. කන් සහ වලිගය පුංචියි. ඒ නිසා ඇඟේ රස්නය ඉක්මනට නැති වුණේ නෑ. සමට යටින් සෙන්ටිමීටර් 10ක් විතර ඝන මේද තට්ටුවකුත් තිබ්බා.
මැමත්තු ජීවත් වුණේ Mammoth Steppe (මැමත් තණබිම) කියන ලොකු, වියළි තණබිම්වල. ඒ තණකොළ සහ පඳුරු තමයි උන්ගේ ප්‍රධාන කෑම.
මිනිස්සු මැමත්තු දඩයම් කළාද?
ඔව්. හිම යුගයේ මිනිස්සු මැමත්තු එක්ක එකම බිමේ ජීවත් වුණා. එයාලා මැමත් මස් කෑවා. දළවලින් ආයුධ, මෙවලම් සහ කලා කෘති හැදුවා.
මැමත් ඇට පාවිච්චි කරලා හදපු ගෙවල් 70කට වැඩි ප්‍රමාණයක් හම්බවෙලා තියෙනවා. ගොඩක්ම තියෙන්නේ නැගෙනහිර Europe වල තැනිතලාවල.
ඉතින් එක මතයක් තියෙනවා. මිනිස්සු ඕනෑවට වඩා දඩයම් කරපු නිසා මැමත්තු නැති වුණා කියලා. මේකට ඉංග්‍රීසියෙන් කියන්නේ Overkill Hypothesis කියලා.
ඒත් හැම ඇටයක්ම දඩයමක ලකුණක් නෙවෙයි. සමහර ඇට ඉබේ මැරුණු සත්තුන්ගේ වෙන්න පුළුවන්. මිනිස්සු පස්සේ ඇවිත් ඒවා එකතු කරගත්තා වෙන්නත් පුළුවන්.
අයිස් ඇතුළේ හම්බවෙන මැමත්තු
මැමත්තු ගැන අපි මෙච්චර දේවල් දන්නේ ඇයි? එක හේතුවක් තමයි Siberia වල අයිස් වෙච්ච පස් ඇතුළේ හම්බවෙන මැමත් සිරුරු. සමහර ඒවායේ සම, ලොම්, මස් පවා තාම ඉතුරු වෙලා තියෙනවා.
Lyuba (ලියුබා) කියලා නම් කරපු පුංචි පැටියෙක්ගේ බඩේ අම්මගේ කිරි පවා තිබ්බා. Yuka (යූකා) කියන තරුණ මැමත්ගේ සිරුරේ තිබ්බේ වෙනස් කතාවක්. ඒ සතාව මුලින්ම ලොකු මාංශභක්ෂක සතෙක් මරලා, ඊට පස්සේ මිනිස්සු ඇවිත් සිරුර කපලා ගත්තා කියලයි විද්‍යාඥයෝ හිතන්නේ.
මේ වගේ සිරුරු නිසා තමයි විද්‍යාඥයන්ට මැමත් DNA ගන්න පුළුවන් වුණේ. පහළින් කියන අලුත් අධ්‍යයන කළේ ඒ DNA පාවිච්චි කරලා.
හිම යුගය ඉවර වෙද්දී ලෝකය වෙනස් වුණා
අවුරුදු 12,000කට විතර කලින් අයිස් දිය වෙන්න පටන් ගත්තා. ලෝකය රත් වුණා, තෙත් වුණා. වියළි තණබිම් තිබ්බ තැන්වල විල්, ගංගා, වගුරු බිම් හැදුණා.
තණකොළ තිබ්බ තැන්වලට ගස් සහ වගුරු ශාක ආවා. මැමත්තුන්ට කන්න තිබ්බ බිම ටිකෙන් ටික පොඩි වුණා. අවුරුදු 42,000කට කලින් ඉඳන් 6,000කට කලින් වෙනකම් කාලයේ උන්ට ජීවත් වෙන්න හරි බිම 90%කින් විතර අඩු වුණා කියලා ගණන් බලලා තියෙනවා.
ඒ අතරේ මුහුදු මට්ටමත් උඩ ගියා. සමහර මැමත් රංචු ලොකු ගොඩබිමෙන් වෙන් වෙලා දූපත්වල හිර වුණා. අන්තිමට ඉතුරු වුණේ ඒ දූපත් රංචු විතරයි.
පස්වලින් ගත්ත DNA කියන කතාව
2021 දී Nature සඟරාවේ ලොකු අධ්‍යයනයක් පළ වුණා. ඒකේ ප්‍රධාන කර්තෘ Cambridge විශ්වවිද්‍යාලයේ Yucheng Wang (යුචෙං වැං). Eske Willerslev (එස්කේ විලර්ස්ලෙව්) ඇතුළු කණ්ඩායමක් එක්ක මේ වැඩේට අවුරුදු දහයක් විතර ගියා.
එයාලා ඇටකටු හෙව්වේ නෑ. Arctic ප්‍රදේශවලින් ගත්ත අයිස් වෙච්ච පස් සහ විල් පතුලේ මඩ සාම්පල 500කට වඩා පරීක්ෂා කළා. සත්තුන්ගේ මළපහ, මුත්‍රා, සම් කෑලි වගේ දේවල්වලින් පස්වල ඉතුරු වෙන DNA වලට කියන්නේ Environmental DNA (පාරිසරික DNA) කියලා. මේ සාම්පලවලින් අවුරුදු 50,000ක කාලයක් ගැන තොරතුරු ලැබුණා.
එයාලගේ නිගමනය මේකයි. දේශගුණය තෙත් වෙලා මැමත්තුන්ගේ කෑම ශාක නැති වුණා. ඒ වෙනස ගොඩක් ඉක්මනින් වුණ නිසා මැමත්තුන්ට ඒකට හැඩගැහෙන්න බැරි වුණා. මිනිස්සු ප්‍රධාන හේතුව නෙවෙයි කියලයි එයාලා කිව්වේ.
මේ වගේ පස් DNA අධ්‍යයනවලට අනුව සමහර තැන්වල ගොඩබිමේ පවා මැමත්තු අපි හිතුවට වඩා කාලයක් හිටියා. Canada වල Yukon (යූකොන්) ප්‍රදේශයේ අවුරුදු 5,700කට කලින් වෙනකම්, Siberia වල Taymyr (ටයිමීර්) අර්ධද්වීපයේ අවුරුදු 4,000කට විතර කලින් වෙනකම් මැමත් DNA තිබ්බා.
ඒත් මෙතන අවුලක් තියෙනවා. පරණ DNA පස එක්ක සේදිලා අලුත් පස් තට්ටුවලට යන්න පුළුවන්. ඒ නිසා මේ දින ගැන සමහර විද්වතුන් සැක කරනවා.
ඉතින් මේකෙන් වාදය ඉවර වුණේ නෑ. මිනිස්සු ප්‍රධාන හේතුව කියන මතය පිළිගන්න පර්යේෂකයොත් තාම ඉන්නවා. ඒ නිසා විද්වතුන් අතර මත දෙකක් තියෙනවා. සමහරු හිතන්නේ දේශගුණයයි දඩයමයි දෙකම එකට බලපාන්න ඇති කියලා.
අන්තිම මැමත්තු: Wrangel දූපතේ කතාව
අවුරුදු 10,000කට විතර කලින් අයිස් දිය වෙලා මුහුද උඩ එද්දී Wrangel දූපත Siberia ගොඩබිමෙන් වෙන් වුණා. එතන හිර වුණේ මැමත්තු 10කට අඩු පොඩි රංචුවක්.
2024 දී Cell සඟරාවේ අධ්‍යයනයක් පළ වුණා. Stockholm (ස්ටොක්හෝම්) වල Love Dalén (ලව් ඩාලෙන්) ගේ කණ්ඩායම ඒකේදී මැමත් Genome (සම්පූර්ණ DNA කට්ටලය) 21ක් පරීක්ෂා කළා. ඒ DNA ආවේ පහුගිය අවුරුදු 50,000 පුරා හිටපු මැමත්තුන්ගෙන්.
ඒකෙන් පේනවා රංචුව ඉක්මනින් වැඩි වෙලා සත්තු 200–300ක් විතර වෙනකම් ලොකු වුණා කියලා. ඒත් උන් අවුරුදු දහස් ගණනක් නෑදෑයෝ අතරේම පැටවු දැම්මා. මේ Inbreeding (ලේ නෑදෑයෝ අතරේ පැටවු දැමීම) නිසා හානිකර ජාන ලක්ෂණ පරම්පරා සිය ගණනක් රංචුවේ රැඳිලා තිබ්බා.
පුදුමේ කියන්නේ මේ ජාන ප්‍රශ්නය නිසා උන් හෙමින් හෙමින් මැරුණේ නෑ. අවුරුදු 6,000ක් විතර රංචුව දිගටම හිටියා. ඊට පස්සේ අන්තිම පරම්පරා කීපය ඇතුළත එකපාරටම නැති වුණා.
Wrangel දූපතට මිනිස්සු ආව බවට තියෙන පැරණිම සාක්ෂිය, මැමත්තු නැති වෙලා අවුරුදු 400කට විතර පස්සේ හදපු දඩයම් කඳවුරක්. ඉතින් අන්තිම මැමත්තන්ව මිනිස්සු මැරුවා කියන්න එතන සාක්ෂියක් නෑ.
තාම විසඳුණේ නැති දේ
- Wrangel රංචුවට වුණේ මොකක්ද: Love Dalén කියන විදිහට තුන්ඩ්‍රා බිමේ ලොකු ගින්නක්, Arctic ගිනිකන්දක් පිපිරීමක්, නැත්නම් සංක්‍රමණික කුරුල්ලෙක් ගෙනාපු Influenza වගේ ලෙඩක් වෙන්න පුළුවන්. තාම හරි උත්තරයක් නෑ.
- මිනිස්සුන්ගේ කොටස කොච්චරද: ගොඩබිම රංචු නැති වෙන්න දඩයම කොච්චර බලපෑවාද කියන එක ගැන විද්වතුන් තාමත් එකඟ නෑ.
- මැමත්තු ආපහු ගේන්න පුළුවන්ද: 2015 වෙනකොට George Church (ජෝර්ජ් චර්ච්) ගේ කණ්ඩායම මැමත් ජාන කීපයක් ආසියානු අලි සෛලවල DNA එකට ඇතුළු කළා. ඒත් සම්පූර්ණ මැමත් කෙනෙක් හදන්න තාම බෑ. ඒක කරන්න හොඳද කියලත් ලොකු වාදයක් තියෙනවා. මැමත් පැටියෙක්ව කුසේ දරන්න වෙන අලි දෙනුන්ට වෙන දේ ගැනත්, ඒ සල්ලි දැනට වඳ වෙන්න ළඟ අලින්ව රකින්න යෙදවුවොත් හොඳ නැද්ද කියලත් විවේචකයෝ අහනවා.
ඔයා හිතන්නේ මැමත්තු නැති වුණේ ස්වභාවධර්මයේ වෙනස්කම් නිසාද, මිනිස්සු නිසාද? මැමත්තු ආපහු ගේන එක හොඳ අදහසක්ද? ඔයාගේ අදහස Comment එකක් දාලා කියන්න.