හිතන්න, අවුරුදු 11,500කට කලින් ලෝකෙ. තාම කවුරුත් කුඹුරක් හරි හේනක් හරි වවලා නෑ. මැටි බඳුනක්වත් හදලා නෑ. ලියන්න දන්නේ නෑ. ලෝහ ගැනවත් කවුරුත් දන්නේ නෑ.
ඒත් ඒ කාලේ මිනිස්සු ටොන් ගාණක් බර ගල් කුළුණු කපලා, අරගෙන ඇවිත්, හිටවලා, ඒවගේ සත්තුන්ගේ රූප කැටයම් කළා. ඒ තැන තමයි අද Turkey (තුර්කිය) රටේ තියෙන Göbekli Tepe (ගෝබෙක්ලි ටෙපේ).
මේක ඊජිප්තුවේ මහා පිරමීඩයට වඩා අවුරුදු 7,000ක් විතර පරණයි. Stonehenge (ස්ටෝන්හෙන්ජ්) වලට වඩා අවුරුදු 6,000ක් විතර පරණයි.
එහෙනම් ප්‍රශ්නේ මේකයි. ගොවිතැනක්වත් නැති, දඩයම් කරලා ජීවත් වුණ මිනිස්සු මේ වගේ දෙයක් හැදුවේ කොහොමද? ඇයි හැදුවේ?
මේ තැන තියෙන්නේ කොහෙද?
Göbekli Tepe තියෙන්නේ Turkey රටේ දකුණු-නැගෙනහිර පැත්තේ, Şanlıurfa (ශන්ලියුර්ෆා) පළාතේ. Germuş (ගර්මුෂ්) කඳු පන්තියේ කඳු මුදුනක තමයි මේක තියෙන්නේ. එතන ඉඳන් පහළ තියෙන Harran (හරාන්) තැන්න හොඳට පේනවා.
මේ ගොඩැල්ල මීටර් 15ක් විතර උසයි. හෙක්ටයාර 8ක් විතර පැතිරිලා තියෙනවා. ඒත් මේක ඉබේ හැදුණු කන්දක් නෙවෙයි. මිනිස්සු හදපු ගොඩනැගිලි වැහිලා, ඒවා උඩ ආයේ අලුත් ඒවා හැදිලා, ටිකෙන් ටික තමයි මේ ගොඩැල්ල හැදුණේ.
UNESCO 2018 දී මේ තැන ලෝක උරුමයක් විදිහට නම් කළා. UNESCO කියන විදිහට මේ ගොඩනැගිලි හැදුවේ ක්‍රි.පූ. 9600ත් 8200ත් අතර කාලේ.
මුලින්ම හිතුවේ පරණ සොහොන් පිට්ටනියක් කියලා
1963 දී Istanbul University එකයි, ඇමරිකාවේ University of Chicago එකයි එකතු වෙලා මේ පැත්තේ සමීක්ෂණයක් කළා. ඒ Team එකේ හිටපු Peter Benedict (පීටර් බෙනඩික්ට්) පොළොව උඩ තිබ්බ ගල් ආයුධ දැකලා, මේක ගොඩක් පරණ තැනක් කියලා අඳුනගත්තා.
ඒත් පොළොවෙන් උඩට පේන T හැඩේ ගල් වල මුදුන් දැකලා එයාලා හිතුවේ ඒවා සොහොන් ගල් කියලා. ඒ කියන්නේ මේක මධ්‍යකාලීන යුගයේ සොහොන් පිට්ටනියක් කියලා. ඉතින් අවුරුදු 30ක් විතර මේ තැන ගැන කවුරුත් වැඩිය ගණන් ගත්තේ නෑ.
1994 දී German පුරාවිද්‍යාඥ Klaus Schmidt (ක්ලවුස් ෂ්මිට්) ඒ පරණ වාර්තාව කියවලා මේ තැන බලන්න ගියා. ගිය ගමන්ම එයාට තේරුණා මේවා සොහොන් ගල් නෙවෙයි, දැවැන්ත ගල් කුළුණු කියලා. ඊළඟ අවුරුද්දේ, 1995 දී, එයා කැණීම් පටන් ගත්තා.
Schmidt 2014 දී නැති වුණා. ඊට පස්සේ German Archaeological Institute (ජර්මානු පුරාවිද්‍යා ආයතනය) පැත්තෙන් Lee Clare (ලී ක්ලෙයාර්) පර්යේෂණ ඉස්සරහට ගෙනිච්චා. දැන් Istanbul University එකේ Necmi Karul (නෙජ්මි කරුල්) යටතේ තමයි මුළු කැණීම් වැඩේම කරන්නේ.
T හැඩේ කුළුණු සහ ඒවගේ ඉන්න සත්තු
මෙතන තියෙන්නේ රවුම් හැඩේ Enclosure (රවුම් ගල් තාප්ප) කිහිපයක්. එක Enclosure එකක් හරහට මීටර් 10ත් 30ත් අතර. ගල් බිත්තියකුයි, ඇතුළු පැත්තේ බංකුවකුයි එක්ක කුළුණු ගොඩක් හිටවලා තියෙනවා.
හැම Enclosure එකකම මැද්දේ ලොකු කුළුණු දෙකක් එකිනෙකාට මූණ දීලා හිටවලා තියෙනවා. මේවා Limestone (හුණුගල්) වලින් කපපු ඒවා. ලොකුම ඒවා මීටර් 5.5ක් විතර උසයි, ටොන් 10ක් විතර බරයි.
මේ කුළුණු කපලා ගත්තේ ළඟම තිබ්බ ගල් කොරි වලින්. ඒ කාලේ ලෝහ ආයුධ නෑ. ඉතින් Flint (ෆ්ලින්ට් ගල්) වලින් හදපු ආයුධ වලින් තමයි කැපුවේ. ගල් කොරියේ අදටත් මීටර් 7ක් විතර දිග කුළුණක් තියෙනවා. ඒක කවදාවත් එතනින් අයින් කළේ නෑ.
මැද තියෙන ලොකු කුළුණු දිහා හොඳට බැලුවොත් පේනවා ඒවා මිනිස් ඇඟක් වගේ කියලා. කුළුණේ දෙපැත්තේ අත් දෙක කැටයම් කරලා, අත් දෙක ඉස්සරහට ඇවිත් තියෙනවා. ඉණ වටේට පටියකුයි, රෙද්දකුයි කැටයම් කරලා තියෙනවා. කැණීම් කරන අය හිතන්නේ T එකේ උඩ කොටස ඔළුව කියලා.
අනිත් කුළුණු පුරාම සත්තු. සමහර Enclosure වල එක සතෙක් වැඩිපුර පේනවා. උදාහරණයක් විදිහට Enclosure B එකේ වැඩිපුරම කැටයම් කරලා තියෙන්නේ නරියෝ.
- නරියෝ, ඌරෝ, සිංහයෝ: තියුණු දත් තියෙන, භයානක සත්තු ගොඩක් කැටයම් කරලා තියෙනවා.
- Gazelle (ගැසල්), වල් බැටළුවෝ, වල් බූරුවෝ: ඒ කාලේ මිනිස්සු දඩයම් කරපු සත්තු.
- සර්පයෝ, ගෝනුස්සෝ, මකුළුවෝ: ගොඩක් කුළුණු වල මේ වගේ සත්තුත් පේනවා.
- ගිජුලිහිණියෝ, තාරාවෝ, ගොනෝ: කුරුල්ලොයි, ලොකු සත්තුයිත් කැටයම් වල ඉන්නවා.
Enclosure D එකේ තියෙන 43 වෙනි කුළුණ Vulture Stone (ගිජුලිහිණි ගල) කියලා ප්‍රසිද්ධයි. ඒකේ ගිජුලිහිණියෝ එක්ක ඔළුව නැති මිනිහෙක්ගේ රූපයකුත් තියෙනවා. සමහර විද්වතුන් කියන්නේ මැරුණු අයව කුරුල්ලෝ අහසට අරන් යනවා කියන විශ්වාසයක් මෙතන පේනවා වෙන්න පුළුවන් කියලා. ඒත් ඒක තාම අදහසක් විතරයි.
ශිෂ්ටාචාරය ගැන තිබ්බ කතාව වෙනස් වුණා
කලින් පොත් වල තිබ්බේ මෙහෙම කතාවක්. මුලින්ම මිනිස්සු ගොවිතැන් කරන්න පටන් ගත්තා. එතකොට කෑම ඉතුරු වුණා, ගම් හැදුණා, ගම් ලොකු වුණා. ඊට පස්සේ තමයි දේවාල වගේ ලොකු ගොඩනැගිලි ආවේ.
Göbekli Tepe හම්බවුණාම මේ කතාව ගැන ප්‍රශ්න මතු වුණා. මේවා හැදුවේ ගොවිතැන හරියට පටන් ගන්න කලින්, මැටි බඳුන් හදන්න කලින්. ඒ කාලෙට පුරාවිද්‍යාඥයෝ කියන්නේ Pre-Pottery Neolithic (මැටි බඳුන් නැති නව ශිලා යුගය) කියලා.
Schmidt හිතුවේ මේක දඩයක්කාර කණ්ඩායම් ගොඩක් එකතු වෙලා, කාලා බීලා, එකට වැඩ කරපු පූජනීය තැනක් කියලා. එයා කිව්වේ මේක මිනිස්සු හදපු මුල්ම පූජනීය ස්ථානය කියලා. ඒ නිසා තමයි ලෝකෙම මේක ‘ලෝකයේ පළමු දේවාලය’ කියලා ප්‍රසිද්ධ වුණේ.
පුරාවිද්‍යාඥ Ian Hodder (ඉයන් හොඩර්) කිව්වේ, මෙයින් පේනවා සමාජයේ වෙනස්කම් මුලින් ආවා, ගොවිතැන පස්සේ ආවා කියලා. ඒ කියන්නේ ලොකු වැඩ එකට කරන්න මිනිස්සු එක තැනකට එකතු වුණ නිසාම, ඒ අයට වැඩිපුර කෑම හොයන්න සිද්ධ වුණා වෙන්න පුළුවන්.
මෙතනින් ධාන්‍ය අඹරන ගල් 7,000කට වඩා හම්බවෙලා තියෙනවා. ඒත් ඒ අඹරපු ධාන්‍ය වල් ඒවද, වවපු ඒවද කියලා තාම පැහැදිලි නෑ. ඉතින් මේ වාදය තාම ඉවර නෑ.
අලුත් සොයාගැනීම් කතාව වෙනස් කරනවා
Schmidt ගෙන් පස්සේ කරපු කැණීම් වලින් කතාව ටිකක් වෙනස් වුණා. ගෙවල් වගේ පේන හතරැස් ගොඩනැගිලි හම්බවුණා. වැහි වතුර එකතු කරන්න යට තියෙන ගල් තට්ටුව හාරලා හදපු වතුර ටැංකිත් හම්බවුණා. ඒ ටැංකි වලට ඝන මීටර් 150කටත් වඩා වතුර රඳවන්න පුළුවන්කම තිබ්බා.
2026 සැප්තැම්බර් මාසෙදී German Archaeological Institute එකේ පර්යේෂකයෝ PLOS One කියන Journal එකේ අලුත් පර්යේෂණයක් පළ කළා. මෙතනින් හොඳට තියෙන මිනිස් සොහොන් හම්බවුණේ ඒ මුල්ම වතාවට. සොහොන් දෙකක් තිබ්බා. එකක ගැහැනියෙක්, තරුණයෙක් සහ යොවුන් වයසේ ගෑනු ළමයෙක් ඉන්නවා. අනිකේ තරුණ ගැහැනියෙක්. මේවා ක්‍රි.පූ. 8700ත් 8000ත් අතර කාලෙට අයිතියි.
ඉතින් දැන් ගොඩක් පර්යේෂකයෝ හිතන්නේ Göbekli Tepe දේවාලයක් විතරක් නෙවෙයි කියලා. මිනිස්සු ජීවත් වෙලා, මැරුණු ගමක්. ඒ ගමේම පූජනීය ගොඩනැගිලිත් තිබ්බා.
Schmidt කාලේ හිතුවේ මේ Enclosure මිනිස්සු හිතාමතාම පස් දාලා වහලා දැම්මා කියලා. දැන් ඒ අදහසට කලින් තරම් පිළිගැනීමක් නෑ. නායයෑම් නිසාත්, කාලයත් එක්ක ගොඩ ගැහුණු පස් නිසාත් තමයි මේවා වැහුණේ කියන අදහස දැන් ඉස්සරහට ඇවිත් තියෙනවා.
Karahan Tepe — ළඟම ඉන්න සහෝදරයා
Göbekli Tepe තනි තැනක් නෙවෙයි. ඒ පැත්තේ එක වගේ තැන් 12ක් විතර දැන් පර්යේෂණය කරනවා. ඒවට එකට කියන්නේ Taş Tepeler (තාෂ් ටෙපෙලර්) කියලා. ඒ කියන්නේ ගල් ගොඩැලි.
ඒවයින් ප්‍රසිද්ධම එක Karahan Tepe (කරහාන් ටෙපේ). ඒක තියෙන්නේ Göbekli Tepe ඉඳන් කිලෝමීටර් 46ක් විතර නැගෙනහිරින්. 1997 දී Harran University එකේ Bahattin Çelik (බහත්තින් චෙලික්) තමයි මේ තැන හොයාගත්තේ. දැන් Necmi Karul ඇතුළු Team එකක් එතනත් කැණීම් කරනවා.
2000 වෙද්දීත් මෙතන T හැඩේ කුළුණු 266කට වඩා දැකලා තිබ්බා. සමහර කුළුණු යට තිබ්බ ගල් තට්ටුවෙන්ම කපලා හදලා තියෙන්නේ. එක ගොඩනැගිල්ලක මිනිස් ඔළුවක කැටයමකුත් හම්බවුණා.
2023 දී මෙතනින් මීටර් 2.3ක් උස මිනිස් පිළිමයක් හම්බවුණා. සමහර පර්යේෂකයෝ කියන්නේ Karahan Tepe, Göbekli Tepe වලටත් වඩා සියවස් කිහිපයක් පරණ වෙන්න පුළුවන් කියලා. ඒත් ඒ ගැන අවසාන තීරණයක් තාම නෑ. 2023 වෙද්දී මේ තැනෙන් කැණීම් කරලා තිබ්බේ සියයට 5ක් විතර විතරයි.
තාම විසඳුණේ නැති දේ
- කී දෙනෙක් වැඩ කළාද?: Schmidt කිව්වේ කුළුණු ගෙනියන්න විතරක් සිය ගාණක් මිනිස්සු ඕන කියලා. ඒත් කඹ වගේ දේවල් පාවිච්චි කළොත් 7–14 දෙනෙක්ට වුණත් කුළුණු ගෙනියන්න පුළුවන් කියලා තව සමහරු කියනවා.
- සත්තුන්ගේ තේරුම මොකක්ද?: එක එක කණ්ඩායම් වල සංකේත ද, කතාවක් කියන රූප ද, ආගමික විශ්වාස ද කියලා කවුරුත් හරියටම දන්නේ නෑ.
- පොළොව යට තව කොච්චර තියෙනවද?: Geophysical survey (භූ භෞතික සමීක්ෂණ) වලින් පේනවා මේ ගොඩැල්ල යට ලොකු Enclosure 20ක්වත් තියෙනවා කියලා. 2021 වෙද්දී කැණීම් කරලා තිබ්බේ මුළු තැනෙන් සියයට 10ක් විතර විතරයි.
- ඇයි අත්හැරියේ?: ක්‍රි.පූ. 8000 විතර වෙද්දී මිනිස්සු මේ තැන අත්හැරලා ගියා. නායයෑම් නිසාද, වෙන හේතුවක් නිසාද කියලා තාම පැහැදිලි නෑ.
සමහර අය Internet එකේ කියනවා මේක තරු බලපු නිරීක්ෂණාගාරයක් කියලා. ඒත් කැණීම් කරන පුරාවිද්‍යා Team එක ඒ අදහස පිළිගන්නේ නෑ.
ඔයා හිතන්නේ මොකක්ද? Göbekli Tepe දේවාලයක්ද, ගමක්ද, නැත්නම් දෙකමද? ඔයාගේ අදහස පහළින් Comment එකක් විදිහට දාන්න.